Εκκλησία στη Fatima Πορτογαλίας

Προκειμένου να ανεγερθεί ένας ναός χωρητικότητας 9.000 καθήμενων προσκυνητών, το Ιερό της Φάτιμα προκήρυξε διαγωνισμό σε δύο φάσεις μεταξύ προεπιλεγμένων αρχιτεκτόνων. Το νέο κτίριο τοποθετείται απέναντι από την υφιστάμενη ιστορική Βασιλική και μπροστά από το Ποιμαντικό Κέντρο, στο νότιο άκρο της πλατείας διαστάσεων (500 × 150) m, εξασφαλίζοντας άμεση και εύκολη πρόσβαση για μεγάλο αριθμό επισκεπτών. Με τον τρόπο αυτό διαμορφώνεται ένας ισχυρός μνημειακός άξονας, ο οποίος ενισχύεται περαιτέρω από την κυκλική μορφή του νέου κτιρίου.

Οι βασικές αρχές του σχεδιασμού περιλαμβάνουν μια ευαίσθητη ένταξη στο τοπίο, τη σύνδεση με τις υφιστάμενες θρησκευτικές δραστηριότητες και μια αρχιτεκτονική που, με απλά μέσα, αποδίδει την επιθυμητή πνευματική ατμόσφαιρα. Δύο κύρια μορφολογικά στοιχεία — ένας κύκλος διαμέτρου 125 m και ένα γραμμικό στοιχείο υπό τη μορφή δύο μεγάλων δοκών μήκους 180 m που τον διατέμνουν — συγκροτούν τη βασική γεωμετρία της σύνθεσης. Η συμμετρική κυκλική διάταξη επιλέχθηκε για συμβολικούς, αισθητικούς και λειτουργικούς λόγους, ώστε να ενισχύεται η μνημειακότητα, να αναδεικνύεται ο κυρίαρχος κεντρικός άξονας και να επιτυγχάνεται μεγαλύτερη εγγύτητα των πιστών προς το Πρεσβυτέριο.

Το κτίριο αναπτύσσεται σε δύο επίπεδα. Το κύριο επίπεδο του εδάφους ανυψώνεται ήπια από την υφιστάμενη πλατεία. Τα παρεκκλήσια που βρίσκονται μπροστά διαμορφώνονται υπόγεια, ώστε να μην υπερβαίνουν τη στάθμη της πλατείας και να μη διαταράσσεται η μνημειακή σχέση μεταξύ του παλαιού και του νέου ναού. Οι υπόλοιποι βοηθητικοί χώροι αναπτύσσονται επίσης υπόγεια, με συνδετικές ράμπες και κλίμακες που οδηγούν στους βασικούς χώρους κυκλοφορίας. Η κύρια είσοδος του ναού διαμορφώνεται ως εσοχή στο επίπεδο της πλατείας. Οι ράμπες πρόσβασης, οριζόμενες από δύο πλευρικά τοιχία και δύο κεντρικά τοποθετημένες ρηχές υδάτινες επιφάνειες, συμβάλλουν στη σταδιακή μετάβαση από τον ανοιχτό και αναπόφευκτα θορυβώδη δημόσιο χώρο προς τα υπόγεια παρεκκλήσια και τους χώρους εξομολόγησης, προετοιμάζοντας τους επισκέπτες για περισυλλογή και προσευχή.

Σε λειτουργικό επίπεδο, ο κύριος εσωτερικός χώρος —ο οποίος, πέρα από τη λειτουργία του ως ναός, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για συγκεντρώσεις— δύναται να διαχωριστεί σε δύο ζώνες. Έτσι, η αίθουσα μπορεί να εξυπηρετήσει είτε μικρότερο αριθμό έως 3.000 ατόμων είτε τη μέγιστη χωρητικότητά της, περίπου 9.000 καθήμενων.

Ο κεντρικός κυκλικός εσωτερικός χώρος, παρά το μέγεθός του, «αγκαλιάζει» τους πιστούς με αίσθηση οικειότητας, διατηρώντας τον χαρακτήρα του ναού και προσφέροντας ανεμπόδιστη, πανοραμική θέα προς το Πρεσβυτέριο. Οι εξωτερικοί τοίχοι, επενδυμένοι με ψαμμίτη σε ανοιχτό μπεζ χρώμα, συγγενή με εκείνον των υφιστάμενων κτιρίων, σε συνδυασμό με τη —αόρατη από το εξωτερικό— πριονωτή μορφή της στέγης, καθορίζουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του κτιρίου.

Η στέγη διατέμνεται από δύο δοκούς που συγκροτούν έναν κεντρικό άξονα, ο οποίος ανυψώνεται προς το ιερό σε αντιστικτική σχέση με την κεκλιμένη στάθμη του δαπέδου. Η διάταξη αυτή ενισχύει την κατακόρυφη έμφαση που συνδέεται με τον χαρακτήρα του χώρου και ενσωματώνει νότιο φυσικό φωτισμό, ο οποίος αναδεικνύει την πορεία από την είσοδο προς το ιερό. Τα υπόλοιπα τμήματα της στέγης, εκατέρωθεν των κεντρικών δοκών, αποτελούνται από πριονωτή μεταλλική κατασκευή τύπου shed, η οποία, πέρα από τη δυνατότητα αξιοποίησης του φυσικού φωτισμού, λειτουργεί και ως βασικό φέρον στοιχείο, απελευθερώνοντας τον χώρο από κατακόρυφα στηρίγματα. Οι νότιες κεκλιμένες επιφάνειες των sheds συμβάλλουν τόσο στην ανάκλαση του φυσικού φωτός προς τα βόρεια συνεχόμενα ανοίγματα (clerestory), όσο και στην τοποθέτηση 3.200 τ.μ. φωτοβολταϊκών πάνελ.

Κάτω από τη στέγη αναρτάται μια ημιδιαφανής μεμβράνη, ώστε να αποκρύπτεται η κατασκευή από το εσωτερικό και να επιτυγχάνεται ομοιόμορφη και απαλή διάχυση τόσο του φυσικού όσο και του τεχνητού φωτισμού. Η ένταση και η κατανομή του φωτισμού στον εσωτερικό χώρο μπορούν να ρυθμίζονται μέσω συστήματος αυτοματισμού, με τη χρήση κινητών περσίδων ενσωματωμένων στα υαλοστάσια των ανώτερων ανοιγμάτων και με την ενεργοποίηση έμμεσου τεχνητού φωτισμού όπου απαιτείται. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι η χρήση του (φυσικού) φωτός αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα του συνολικού σχεδιασμού και της έντονης πνευματικότητας του χώρου.

Τέλος, στο έργο ενσωματώνεται μια σειρά σύγχρονων έργων τέχνης από καλλιτέχνες διαφόρων χωρών (Robert Schad, Maria Loizidou, Pedro Calapez, Kerry Joe Kelly, Marco Ivan Rupnik, Catherine Greene, Álvaro Siza, Benedetto Pietrogrande και Czesław Dźwigaj, καθώς και τα γραφικά του Francisco Providência), τα οποία συνδιαλέγονται με την αρχιτεκτονική και συμβάλλουν καθοριστικά στη συνολική ποιότητα και εμπειρία του χώρου.