Κτίριο διοίκησης της ΕΥΑΘ στη Θεσσαλονίκη l Πλήρης ανακατασκευή για στατική, λειτουργική και ενεργειακή αναβάθμιση

Το κεντρικό κτίριο των υπηρεσιών της Εταιρείας Ύδρευσης και Αποχέτευσης Θεσσαλονίκης στη διασταύρωση της οδού Εγνατίας με τον πεζόδρομο Κωνσταντίνου Μελενίκου, στην πλατεία Συντριβανίου, είναι ένα κτίριο γραφείων σχεδιασμένο από τον αρχιτέκτονα Δ. Δαμπαρλιάγκα - Σάλτο στα μέσα της δεκαετίας του ’60. Το κτίριο αποτελούσε ανέκαθεν σημείο αναφοράς για την πόλη και τους κατοίκους της και, όπως ήταν αναμενόμενο, η ανάθεση στο γραφείο μας της μελέτης του ριζικού ανασχεδιασμού του, μας έκανε να αισθανθούμε ιδιαίτερη ευθύνη, αναγνωρίζοντας ότι το αποτέλεσμα όφειλε να δικαιώσει, πρωτίστως, το ίδιο το κτίριο και τη θέση του στην πόλη.
Το κτίριο αδυνατούσε πλέον να ανταποκριθεί στις νέες ανάγκες της Ε.Υ.Α.Θ. Α.Ε., οι οποίες απαιτούσαν νέο οργανόγραμμα και νέα λειτουργική κατανομή του προσωπικού. Η γενικότερη κατάστασή του κρίθηκε ανεπαρκής, καθώς παρουσίαζε βασικά προβλήματα όπως μειωμένη στατική επάρκεια σε σχέση με τους ισχύοντες κανονισμούς, προβληματική ενεργειακή συμπεριφορά λόγω της έλλειψης αποτελεσματικής ηλιοπροστασίας και θερμομόνωσης (ενεργειακή κατηγορία γραφείων Ζ), εκτεταμένες φθορές λόγω ηλικίας, αλλαγή των κανονισμών κ.ά.
Εξαιτίας όλων των παραπάνω, προτάθηκε η πλήρης ανακατασκευή του κτιρίου, ώστε να αναβαθμιστεί σε σύγχρονο κτίριο γραφείων υψηλών προδιαγραφών. Μ’ αυτή την προοπτική η νέα μελέτη πρότεινε:
• την πλήρη αφαίρεση και ανακατασκευή όλων των οικοδομικών και ηλεκτρομηχανολογικών στοιχείων του κτιρίου εκτός του φέροντος οργανισμού, ο οποίος ενισχύθηκε στις θέσεις που καθόρισε η στατική μελέτη εφαρμογής,
• την πλήρη ενεργειακή του αναβάθμιση, ακολουθώντας τις προδιαγραφές του Κ.ΕΝ.Α.Κ.,
• την προσαρμογή του στις ισχύουσες διατάξεις του Κανονισμού Πυροπροστασίας Κτιρίων (Π.Δ. 41/2018) με ανακατασκευή του κεντρικού κλιμακοστασίου αλλά και
• τη συνολική αναδιοργάνωση του συστήματος κατακόρυφης κυκλοφορίας του κτιρίου με προσθήκη ανελκυστήρα ΑΜΕΑ.

Βασικές συνθετικές επιλογές της νέας πρότασης

Η συνολική αναδιοργάνωση του συστήματος κατακόρυφης και οριζόντιας κυκλοφορίας του κτιρίου με ιδιαίτερη έμφαση στη διασφάλιση των απαιτήσεων της πυρασφάλειας και της προσβασιμότητας για τα άτομα με αναπηρία και των εμποδιζόμενων ατόμων. Κύρια παρέμβαση της νέας πρότασης σε ό,τι αφορά στην οργάνωση των κατόψεων, είναι η αλλαγή της ενότητας κλιμακοστάσιο - ανελκυστήρας - διάδρομος επικοινωνίας, ώστε να οργανωθεί καλύτερα ο δημόσιος χώρος κάθε ορόφου, με τους εξής χειρισμούς:
• δημιουργία νέου κλειστού κεντρικού πυροπροστατευόμενου κλιμακοστάσιου, με φυσικό φωτισμό και αερισμό, το οποίο εξυπηρετεί πλέον το σύνολο του κτιρίου,
• καθ’ ύψος επέκταση του κλειστού βοηθητικού κλιμακοστάσιου μέχρι και τη στάθμη του 8ου ορόφου (δεύτερη όδευση διαφυγής),
• καθ’ ύψος επέκταση του βοηθητικού ανελκυστήρα σε όλες τις στάθμες του κτιρίου και μετατροπή του σε ανελκυστήρα ΑΜΕΑ και
• δημιουργία δεύτερης εισόδου/εξόδου στο κτίριο από την οδό Μελενίκου, η οποία απαιτείται πρωτίστως ως έξοδος κινδύνου για τη δεύτερη όδευση διαφυγής και δευτερευόντως ως είσοδος τροφοδοσίας.

Δημιουργία στο ισόγειο νέας αίθουσας εκδηλώσεων με φουαγιέ, το οποίο μπορεί να λειτουργήσει και ως εκθεσιακός χώρος. Η κάτοψη του μεσοπατώματος επιστρέφει στο αρχικό της περίγραμμα και αποκαθίσταται ο κεντρικός χώρος διπλού ύψους της παλιάς αίθουσας συναλλαγών του ισογείου. Σ' αυτό το "κενό" εισχωρεί ο κύβος που στεγάζει την αίθουσα εκδηλώσεων, ο οποίος ξεχωρίζει οπτικά εξαιτίας της ξύλινης ηχοαπορροφητικής επένδυσης που τον "ντύνει" εσωτερικά και εξωτερικά. Η αίθουσα είναι σχεδιασμένη για 60 θέσεις καθημένων, μπορεί ωστόσο να εξυπηρετήσει και μεγαλύτερο αριθμό ατόμων και μεγάλο εύρος εκδηλώσεων καθώς μπορεί να ενοποιηθεί με το φουαγιέ, ανοίγοντας τα συρόμενα πάνελς του ενδιάμεσου τοίχου. Οι εκδηλώσεις που φιλοξενούνται εδώ, εξυπηρετούνται άμεσα από τον χώρο του κυλικείου που βρίσκεται στο μεσοπάτωμα και αποτελεί ουσιαστικά λόγω του διπλού ύψους του φουαγιέ τη λειτουργική του συνέχεια σε δεύτερη στάθμη. Τέλος, στο μεσοπάτωμα χωροθετούνται και οι υγροί χώροι για το κοινό.

Χρήση γυάλινων διαχωριστικών γραφείων για τη διαμόρφωση σχεδόν του συνόλου των γραφειακών χώρων των ορόφων, ώστε ο χρήστης να μπορεί να προσανατολισθεί αμέσως, αντιλαμβανόμενος σχεδόν το σύνολο της στάθμης και των εξωτερικών ορίων του κτιρίου. Η επιλογή αυτή επαναπροσδιορίζει τη σχέση του κτιρίου με την πόλη, απελευθερώνοντας τη θέα σε περισσότερους χρήστες και αποκαθιστώντας την αρχική ταυτότητα του κτιρίου ως ένα "γυάλινο" κτίριο.
Ακολουθώντας αυτή τη λογική, χωροθετήθηκε στην περιμετρική, φυσικώς φωτιζόμενη ζώνη του κτιρίου ο μέγιστος δυνατός αριθμός γραφείων και εργαζομένων, ενώ στη "σκοτεινή" περίμετρο, που γειτνιάζει με τα όμορα κτίρια, χωροθετούνται βοηθητικές χρήσεις και λειτουργίες, όπως κλιμακοστάσια, ανελκυστήρες, υγροί χώροι κ.ά. Τέλος, ανά τρεις στάθμες περίπου χωροθετούνται κεντρικά στην κάτοψη χώροι κοινόχρηστων λειτουργιών, όπως αίθουσες συνεργασίας κ.ά.

Αξιοποίηση του εξώστη της εσοχής του 8ου ορόφου. Οι ιεραρχικά προβεβλημένοι χώροι του διοικητικού συμβουλίου της εταιρείας, που βρίσκονται στην υψηλότερη στάθμη, σχεδιάζονται έτσι ώστε ο υπαίθριος χώρος του φυτεμένου εξώστη να αποτελεί τη φυσική συνέχειά τους με ανεμπόδιστη θέα προς την πόλη. Αυτός είναι και ο λόγος που η στάθμη σκιάζεται μερικώς από διάτρητες, κατακόρυφες, σταθερές, μεταλλικές περσίδες και προστατεύεται από τους ενισχυμένων ιδιοτήτων π.χ. χαμηλού ηλιακού συντελεστή (g-value) υαλοπίνακες των κουφωμάτων και τα εσωτερικά κινητά σκίαστρα. Επίσης, η προτεινόμενη φύτευση σε μεγάλο τμήμα του εξώστη δημιουργεί καλύτερες συνθήκες μικροκλίματος.

Σχεδιασμός της όψης
Μορφολογικά, κεντρικό θέμα του σχεδιασμού ήταν η μετάφραση της ταυτότητας ενός "γυάλινου" κτιρίου της δεκαετίας του ’60 σε εκείνη ενός σύγχρονου κτιρίου, ακολουθώντας ένα νέο αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο, αλλά και διατηρώντας την κεντρική λογική της αρχικής επίλυσης, με την προσθήκη ενός νέου ενεργειακού φλοιού. Η προτεινόμενη επεξεργασία των όψεων του κτιρίου ακολουθεί τη λογική του συμπαγούς περιγράμματος, ως "ανάμνηση" της αρχικής επίλυσης, απλοποιώντας όμως τη μορφή του περιγράμματος αυτού, έτσι ώστε να βελτιωθεί η σχέση του και με τις γειτνιάζουσες πολυκατοικίες, οι όψεις των οποίων χαρακτηρίζονται από συμπαγή τμήματα και εξώστες. Έτσι, το κλειστό, συμπαγές περίγραμμα "ανοίγει", με τα κατακόρυφα στοιχεία του να φτάνουν πλέον μέχρι το έδαφος, ορίζοντας ένα απλούστερο πλαίσιο από το οποίο "αναρτάται" το γυάλινο σώμα του κτιρίου.
Ο νέος φλοιός είναι ένα συνεχές υαλοστάσιο (τύπου curtain wall), που αποτελείται από συνδυασμό ζωνών διπλών διαφώτιστων αμμοβολισμένων υαλολωρίδων (u-glass) και ζωνών κουφωμάτων αλουμινίου. Ο φλοιός αυτός προστατεύεται εξωτερικά από ημιδιαφανείς, γυάλινες, κινητές, κατακόρυφες περσίδες που εξασφαλίζουν την ηλιοπροστασία τόσο της νοτιοανατολικής όσο και της νοτιοδυτικής όψης του κτιρίου. Οι περσίδες καλύπτουν κυρίως τις ζώνες των κουφωμάτων και στηρίζονται σε μεταλλικό σκελετό, τραπεζοειδούς σχήματος, που μειώνεται σε μέγεθος όσο πλησιάζει τα γειτονικά κτίρια, ενισχύοντας την προοπτική της γωνίας του κτιρίου. Η γυάλινη επιφάνεια των περσίδων, με το τραπεζοειδές της σχήμα, εντείνει την προοπτική θέα του κτιρίου και προβάλλει τη θέση του, "επανατοποθετώντας" το σε μία νευραλγική θέση της πόλης της Θεσσαλονίκης.
Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν για τον νέο εξωτερικό φλοιό του κτιρίου έχουν βιοκλιματικά και ενεργειακά χαρακτηριστικά, τα οποία ενσωματώνουν κάθε σύγχρονη τεχνολογία αειφορίας και πιο συγκεκριμένα πρόκειται για:
• κουφώματα αλουμινίου με θερμοδιακοπή και διπλούς υαλοπίνακες (ενεργειακούς, με αργό στο διάκενο), όπου από τη μελέτη προβλέπονται ανοίγματα,
• διπλές, διαφώτιστες, αμμοβολισμένες υαλολωρίδες (channel glass ή αλλιώς u-glass) με διαφανή θερμομόνωση από ειδικό πήκτωμα πυριτίου στις υπόλοιπες επιφάνειες των όψεων,
• σύστημα εξωτερικής θερμοπρόσοψης με πετροβάμβακα και επίχρισμα στις συμπαγείς ζώνες των όψεων και
• κινητές (περιστρεφόμενες) κατακόρυφες περσίδες από γυαλί τύπου σάντουιτς με παρεμβολή πλέγματος από υαλονήματα. Σημειώνεται ότι η θέα προς τα έξω δεν παρεμποδίζεται με το προτεινόμενο εξωτερικό σύστημα ηλιοπροστασίας. Επιλέχθηκαν γυάλινες περσίδες, με ενσωματωμένο ειδικό πλέγμα από υαλονήματα, το οποίο έχει διαφορετική επεξεργασία στις δύο όψεις του έτσι ώστε να εμφανίζεται ως ημιδιαφανές από έξω προς τα μέσα, παρέχοντας επαρκή ηλιοπροστασία, χωρίς όμως να παρεμποδίζει τη θέα από μέσα προς τα έξω.

Ενεργειακή και Η/Μ μελέτη
Στο κτίριο κατασκευάστηκαν νέες εγκαταστάσεις ύδρευσης, αποχέτευσης, όπως και ισχυρών και ασθενών ηλεκτρικών ρευμάτων. Σε περίπτωση διακοπής της παροχής ηλεκτρικής ενέργειας για οποιοδήποτε λόγο, η ηλεκτροδότηση των κρίσιμων για τη λειτουργία του κτιριακού συγκροτήματος καταναλώσεων γίνεται από ηλεκτροπαραγωγό ζεύγος (Η/Ζ) στη στάθμη του δώματος.
Για την ηλεκτροδότηση των αδιάλειπτων φορτίων του κτιρίου εγκαθίστανται δύο συστήματα αδιάλειπτης παροχής ενέργειας (UPS) στα δωμάτια διακομιστών (server rooms) του 1ου και 4ου ορόφου.
Προβλέπεται η εγκατάσταση φωτιστικών σωμάτων με λαμπτήρες χαμηλής κατανάλωσης, τεχνολογίας LED, με σύστημα ελέγχου – διαχείρισης φωτισμού, με τα εξής χαρακτηριστικά:
• Στους διαδρόμους και στους χώρους υγιεινής, τα φωτιστικά ελέγχονται από αισθητήρες παρουσίας ανίχνευσης κίνησης, με τον αισθητήρα να μην απενεργοποιεί το σύστημα φωτισμού, αλλά να το οδηγεί σταδιακά στην ελάχιστη δυνατή στάθμη φωτισμού.
• Στους χώρους γραφείων, προτείνονται αυτόνομοι ανιχνευτές δύο κυκλωμάτων, που λειτουργούν με βάση απουσίας με μονάδες για ρύθμιση έντασης φωτισμού (dimming) των φωτιστικών στη ζώνη φυσικού φωτισμού και on-off για τα υπόλοιπα φωτιστικά.

Επίσης στο κτίριο προβλέπεται σύστημα κλιματισμού μεταβλητής παροχής ψυκτικού μέσου VRF (Variable Refrigerant Flow), με συντελεστή εποχιακής απόδοσης σε μέσο κλίμα σε θέρμανση SCOP = 3,70 και εποχιακό δείκτη ενεργειακής αποδοτικότητας σε μέσο κλίμα σε ψύξη SEER = 5,80. Οι εξωτερικές μονάδες κλιματισμού, εγκαθίστανται στο δώμα του κτιρίου και τροφοδοτούν τις αντίστοιχες εσωτερικές μονάδες. Οι εσωτερικές κλιματιστικές μονάδες είναι:
• για τους χώρους γραφείων επιδαπέδιες κρυφού τύπου, ενσωματωμένες σε ερμάρια,
• για την αίθουσα πολλαπλών χρήσεων, ψευδοροφής κρυφού τύπου.

Για τον αερισμό των κύριων χώρων προβλέπονται εναλλάκτες θερμότητας αέρα - αέρα, με συντελεστή ανάκτησης της αισθητής θερμικής ενέργειας που απορροφά ο εισερχόμενος νωπός αέρας, από τον απορριπτόμενο αέρα της ζώνης, Qr = 80% και ειδική ονομαστική ισχύ των ανεμιστήρων προσαγωγής και επιστροφής, SFP = 0,95 kW/(m²/s).
Τέλος, προβλέπεται η εγκατάσταση ενός φωτοβολταϊκού συστήματος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, αποτελούμενο 20 φωτοβολταϊκά πλαίσια (panels), μονοκρυσταλλικού πυριτίου, ισχύος 5,25 kWp. Το διασυνδεδεμένο με συμψηφισμό της παραγόμενης ενέργειας από τα Φ/Β με την καταναλισκόμενη ηλεκτρική ενέργεια φωτοβολταϊκό σύστημα (net metering), εγκαθίσταται στο δώμα του κτιρίου. Η κλίση των πάνελς είναι 30°, σταθερή καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.
Σύμφωνα με την ενεργειακή μελέτη, λαμβάνοντας υπόψη τόσο τα υλικά του εξωτερικού φλοιού, το σύστημα σκιασμού με τις κάθετες κινητές περσίδες με σύστημα μονοαξονικής ιχνηλάτησης της ηλιακής ακτινοβολίας, όσο και τα προτεινόμενα συστήματα κλιματισμού, αερισμού, ελέγχου - διαχείρισης φωτισμού, σε συνδυασμό με το φωτοβολταϊκό σύστημα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, το κτίριο κατατάσσεται πλέον στην κατηγορία Α, επομένως μπορεί, με βάση τους υπολογισμούς, να χαρακτηριστεί ως κτίριο με σχεδόν μηδενική κατανάλωση ενέργειας (Κ.Σ.Μ.Κ.).