ktirio.gr

Αναστήλωση ιστορικού ναού & ρωμαϊκού πύργου στο Κάιρο

Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου βρίσκεται στο παλαιό Κάιρο στην περιοχή Margirgis (παράφραση του Αϊ-Γιώργη στα αραβικά) και ανήκει στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας. Πρόκειται για μια ροτόντα από άοπλη φέρουσα τοιχοποιία με διάμετρο βάσης 27 m, διάμετρο τρούλου 13 m, ύψος τρούλου και τυμπάνου 11 m, συνολικό ύψος 22 m, κτισμένη στις αρχές του 20ου αιώνα. Η αγιογράφηση του ναού έχει γίνει από τον Παρθένη.
Η ροτόντα είναι εδρασμένη επί ενός τριώροφου ρωμαϊκού πύργου (Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία) κυκλικής κάτοψης, κτισμένου τον 1ο αι. μ.Χ. Ο πύργος αποτελείται από δύο δακτύλιους λιθοδομής, συνδεόμενους με εγκάρσιους τοίχους (ακτινικά) με εξωτερική διάμετρο 27 m.
Στα τέλη του 19ου αιώνα, η μικρή εκκλησία του Αγ. Γεωργίου που βρισκόταν επί του πύργου καταστράφηκε από πυρκαγιά, όπως και τα ξύλινα δάπεδα του πύργου. Στις αρχές του 20ου αι. ο ρωμαϊκός πύργος αποκαταστάθηκε με την προσθήκη δαπέδων από οπλισμένο σκυρόδεμα και κατόπιν ανεγέρθηκε η επιβλητική ροτόντα του Αγ. Γεωργίου.
Η υλοποίηση του έργου σε όλες τις φάσεις του είναι αποτέλεσμα των προσωπικών προσπαθειών του Μακαριότατου Πάπα και Πατριάρχη Αλεξανδρείας Θεόδωρου Β’. Σημαντικότατη κρίνεται η επιλογή του να αναθέσει το έργο στο νικητή του διεθνούς μειοδοτικού διαγωνισμού, την ARAB CONTRACTORS, αγνοώντας το γεγονός ότι πρόκειται για μια μουσουλμανική εταιρεία, καθώς ήταν μια από τις λίγες εταιρίες που μπορούσαν να διεκπεραιώσουν το τμήμα αδειοδοτήσεων.
Το έργο, προϋπολογισμού 6.500.000 €, ολοκληρώνεται εντός του 2014 με αποκλειστική χορηγία Μαρίνας και Αθανασίου Μαρτίνου.

Ιστορικά στοιχεία
Το συγκρότημα βρίσκεται στη θέση του οχυρού της Βαβυλώνας της Αιγύπτου, στην όχθη του Νείλου, με πρώτη πλήρη αναφορά του από τον Στράβωνα το 26 π.Χ. Το οχυρό της Βαβυλώνας κτίστηκε επί παλαιότερης εγκατάστασης των Πτολεμαίων και ήταν η είσοδος του καναλιού που συνέδεε τον Νείλο με την Ερυθρά Θάλασσα (284 - 46 π.Χ.), κανάλι που για πρώτη φορά είχε επιχειρηθεί να διανοιχθεί από τους φαραώ της εικοστής έκτης δυναστείας (610 - 595 π.Χ.) χωρίς επιτυχία και από τον Δαρείο Α’ (521 - 486 π.Χ.) με επιτυχία. Το κανάλι και το οχυρό που προστάτευε την είσοδό του λειτουργούσε την εποχή του Τραϊανού (107 π.Χ.), ενώ ο Διοκλητιανός επέκτεινε σημαντικά το οχυρό στην πύλη του καναλιού (298 - 302 μ.Χ.). Ο πύργος και ο ναός του Αγίου Γεωργίου αποτελούν τον ένα από τους δύο πύργους εισόδου στο λιμάνι.

Παθολογία
Ρωμαϊκός πύργος
Ο ρωμαϊκός πύργος ήταν πλημμυρισμένος στο κατώτερο επίπεδό του μέχρι το 2002, οπότε και ολοκληρώθηκε ένα εκτεταμένο πρόγραμμα αποστράγγισης των υπόγειων υδάτων στο παλαιό Κάιρο μέσω ενός συστήματος σηράγγων και σημείων άντλησης. Η άνοδος των υδάτων πιθανολογείται ότι οφείλεται στην κατασκευή της γραμμής του μετρό (σταθμός Margirgis), που διέρχεται την παλαιά κοίτη του Νείλου, δημιουργώντας διάφραγμα.
Η κατάσταση του ρωμαϊκού πύργου περιελάμβανε σοβαρές αλλοιώσεις στην επιφάνεια της φέρουσας λιθοδομής στο κατώτατο επίπεδο λόγω της πλημμύρας, διαμπερείς ρηγματώσεις στους φέροντες τοίχους, οι οποίες προέρχονταν από καθιζήσεις του παρελθόντος και σε μικρό βαθμό από την άντληση των υδάτων. Υπήρχαν  λιθοσώματα σε γωνίες που είχαν αφαιρεθεί. Τα ρήγματα στον πύργο είχαν σταματήσει με την ολοκλήρωση του καταβιβασμού του υπόγειου ορίζοντα, όπως προέκυπτε από τους γυάλινους "μάρτυρες" παρακολούθησης ρηγματώσεων που είχαν τοποθετηθεί. Επιπλέον, πολύ σημαντική πηγή διάβρωσης και αλλοίωσης των επιφανειών ήταν τα περιττώματα των χιλιάδων νυχτερίδων που κατοικούσαν στον πύργο.

Ναός Αγίου Γεωργίου
Η νεότερη ροτόντα παρουσίαζε σοβαρότερα προβλήματα, καθώς το βάρος του τρούλου δημιουργούσε ωθήσεις επί της εξωτερικής φέρουσας τοιχοποιίας (μέσω των σταυροθολίων), έτσι ώστε να έχουν αναπτυχθεί κατακόρυφα εφελκυστικά ρήγματα στην εξωτερική φέρουσα τοιχοποιία, τα οποία ήταν εξελισσόμενα (γυάλινοι "μάρτυρες") όπως και στα σταυροθόλια, καθότι η εξωτερική φέρουσα τοιχοποιία ωθούνταν προς τα έξω. Επιπλέον ένα τμήμα του περιβόλου της εκκλησίας (δάπεδο οπλισμένου σκυροδέματος) εδραζόταν εκτός του υφιστάμενου ρωμαϊκού πύργου σε προσχώσεις του Νείλου, οι οποίες οδήγησαν σε διαφορική καθίζηση.
Τέλος, οι οκτώ εσωτερικοί κυκλικοί στύλοι από άοπλη φέρουσα τοιχοποιία παρουσίαζαν έντονη ρηγμάτωση στη βάση τους (αποφλοίωση).

Ερευνητικές εργασίες
Κατά τα πρώτα στάδια της μελέτης έγιναν οι κατωτέρω ερευνητικές εργασίες, επί τόπου και εργαστηριακές:
• Πλήρης αρχιτεκτονική αποτύπωση του μνημείου.
• Χημική ανάλυση λίθων και κονιαμάτων.
• Αποτύπωση όλων των ρηγματώσεων.
• Αποτύπωση κουφωμάτων.
• Αποτύπωση μνημειακών θυρών διασωζόμενων στον πύργο.
• Διερευνητικές τομές στους στύλους του ναού, στα σταυροθόλια και στον τρούλο.
• Ραδιοχρονολόγηση ξύλινων θυρών και ξυλοδεσιών.
• Ερευνητικές εργασίες στις αγιογραφίες (υγρασία, θερμοκρασία, υπέρυθρη φωτογράφιση, θερμοκάμερα).

Εργασίες επέμβασης
Η φιλοσοφία της επέμβασης βασίζεται στη θεώρηση ότι ο πύργος είναι ένα σημαντικό ρωμαϊκό μνημείο, συμπεριλαμβανομένων όλων των παρεμβάσεων που έχει υποστεί στον δύο χιλιάδων ετών βίο του, ενώ ο ναός του Αγίου Γεωργίου είναι ένα νεότερο μνημείο.

Ρωμαϊκός πύργος
Ο πύργος αποτελεί μια ιδιαίτερα στιβαρή και δύσκαμπτη κατασκευή, αποτελούμενη από παχείς τοίχους άοπλης φέρουσας λιθοδομής με ενδιάμεσα στρώματα πλινθοδομής. Η βασική αρχή της επέμβασης ήταν η αναστήλωση και η αποκατάσταση της φέρουσας ικανότητας χωρίς καμία ενίσχυση, δεδομένου ότι ο χιλίων εννιακοσίων χρόνων βίος του πύργου αποτελεί πειστήριο της φέρουσας ικανότητάς του.
Όπως ήδη αναφέρθηκε, ο πύργος εμφάνιζε διαμπερείς μη εξελισσόμενες ρηγματώσεις οι οποίες και αποκαταστάθηκαν.
Πιο συγκεκριμένα, οι επεμβάσεις περιελάμβαναν τις εξής εργασίες:
Στατικού χαρακτήρα επεμβάσεις
• Αποκατάσταση ρηγματώσεων με ποζολανικά ενέματα.
• Συρραφή ρηγματώσεων.
• Συρραφή λίθων.

Αναστηλωτικές - αρχιτεκτονικές εργασίες
• Αμμοβολή όλων των επιφανειών τοιχοποιίας.
• Βαθύ αρμολόγημα και καθαρισμός αρμών από παλαιότερες παρεμβάσεις με τσιμέντο.
• Επίχριση με βερνίκι αδιαβροχοποιητικό των ζωνών από πλινθοδομή προς ανάδειξή τους.
• Επίχριση με πεταχτό κονίαμα των δαπέδων οπλισμένου σκυροδέματος που κατασκευάστηκαν κατά την επέμβαση του 1909.
• Αποκατάσταση των πολύτιμών ξύλινων θυρών ρωμαϊκού - βυζαντινού και ισλαμικού τύπου που διασώθηκαν στον πύργο.
• Συμπλήρωση - αποκατάσταση δαπέδων από λίθους (επίστρωση).
• Νέο αρχιτεκτονικό φωτισμό εσωτερικά και εξωτερικά.

Η/Μ εργασίες
• Σύστημα πυρανίχνευσης,
• Ασθενή και ισχυρά ρεύματα (φωτισμός - πυρανίχνευση).
Ναός Αγίου Γεωργίου
Η ροτόντα, όπως αναφέρθηκε, αποτελεί ένα νεότερο μνημείο, το οποίο πάσχει στο στατικό σχεδιασμό του λόγω των εξωτερικών ωθήσεων του τρούλου και των σταυροθολίων στην εξωτερική τοιχοποιία.
Η βασική αρχή της επέμβασης ήταν η αναστήλωση και στατική ενίσχυση της ροτόντας, έτσι ώστε να μπορεί να φέρει ασφαλώς τα στατικά φορτία και να έχει ικανοποιητική συμπεριφορά έναντι σεισμικών δράσεων.
Για τον προσδιορισμό των επεμβάσεων έγινε ελαστική δυναμική ανάλυση της ροτόντας, ώστε να προσδιοριστούν οι ευπαθείς περιοχές. Με την ολοκλήρωση των αναλύσεων αποτίμησης διαμορφώθηκαν τρεις εναλλακτικές προτάσεις:
• Ενίσχυση εξωτερικής τοιχοποιίας και εσωτερικών στύλων με οπλισμένο τσιμεντοκονίαμα.
• Τοποθέτηση ελκυστήρων στα σταυροθόλια και ενίσχυση των εσωτερικών στύλων με εκτοξευόμενο σκυρόδεμα ή FRPs.
• Τοποθέτηση εξωτερικής προέντασης με δακτυλίους σε τέσσερα επίπεδα και ενίσχυση των εσωτερικών στύλων με FRPs.
Σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα - αναστηλωτή επιλέχθηκε η τρίτη λύση, δεδομένου ότι η πρώτη κρίθηκε απορριπτέα από όλους τους μελετητές και η δεύτερη δημιουργούσε προβλήματα σε σεισμό (δράση εμβόλου των ελκυστήρων στους εσωτερικούς στύλους) και αλλοίωνε το αισθητικό αποτέλεσμα των σταυροθολίων.
Η επιλεχθείσα λύση είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι αποτελεί μια εξέλιξη της προσπάθειας ενίσχυσης του 1950, κατά την οποία τοποθετήθηκαν εξωτερικοί μεταλλικοί στύλοι και συρματόσχοινα, τα οποία λόγω απουσίας προέντασης δυστυχώς ποτέ δεν λειτούργησαν.
Η επαρκής δύναμη προέντασης, καθώς και όλες οι λοιπές επεμβάσεις στους εσωτερικούς στύλους, στα σταυροθόλια και στα παράθυρα του τρούλου διαστασιολογήθηκαν με ελαστική δυναμική ανάλυση και επιβεβαιώθηκαν με στατική ανελαστική ανάλυση.

Οι εργασίες που εκτελέστηκαν στη ροτόντα περιελάμβαναν τις εξής:
Στατικού χαρακτήρα επεμβάσεις
• Αποκατάσταση ρηγματώσεων με πουζολανικά ενέματα.
• Συρραφή ρηγματώσεων.
• Συρραφή λίθων.
• Εξωτερική προένταση σε τέσσερα επίπεδα καθ’ ύψος.
• Μεταλλικά πλαίσια στα ανοίγματα των παραθύρων του τρούλου.

Αναστηλωτικές - αρχιτεκτονικές εργασίες
• Αποκατάσταση αγιογραφιών του Παρθένη και εικόνων.
• Αποκατάσταση μαρμάρινου δαπέδου, ξύλινων κουφωμάτων, παραθύρων και θυρών.
• Αποκατάσταση ξύλινων επίπλων.
• Νέο αρχιτεκτονικό φωτισμό εσωτερικά και εξωτερικά.
• Συμπλήρωση και αποκατάσταση του χρωματικού διάκοσμου της εκκλησίας.
• Συμπλήρωση και αποκατάσταση του ζωγραφικού διάκοσμου των σταυροθολίων.
• Αποκατάσταση των εξωτερικών λίθινων κορνιζών.

Η/Μ επεμβάσεις
• Εγκατάσταση κλιματισμού.
• Σύστημα πυρανίχνευσης.
• Σύστημα πυρόσβεσης.
• Ασθενή και ισχυρά ρεύματα.
• H/Z.
• Νέο υποσταθμό.
• Πυροσβεστικό συγκρότημα.

Στοιχεία έργου:
 
Προμελέτη: Ευθ. Λέκκας - Νικ. Χιωτίνης
Αρχιτεκτονική μελέτη: Mohamed Awad
Στατική μελέτη: Penelis Consulting Engineers SA & Hafez Akhrass (Hamdi El Swat)  
H/M μελέτη: EESCO & MAKTE AE.
Διοίκηση έργου: Penelis Consulting Engineers SA
Χρηματοδότηση μελέτης: Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών - ΥΔΑΣ, Πατριαρχείο Αλεξανδρείας (δωρεάν παροχή υπηρεσίων από Penelis Consulting Engineers SA)
Ανάδοχος: Arab Contractors, εργοταξιάρχης Eng. Mahmoud Saudi
Διοίκηση έργου: Penelis Consulting Engineers SA
Επίβλεψη: Penelis Consulting Engineers SA, Παναγιώτης Λυσσαίος, Κωνσταντίνος Μαγκανιώτης
Σύμβουλοι: Διεύθυνση Συντήρησης Υπ.Πο., Νίκος Μίνως (αγιογραφίες) Φίλιππος Άββοττ, Ιούλιος Άββοττ (Η/Μ θέματα), Κωνσταντίνος Μαγκανιώτης, Gallis Lighting, Ηλίας Παπαγεωργίου & Συνεργάτες (μουσειολογική μελέτη)